Hiểu đúng về Scopus, Web of Science và hệ thống Q1, Q2, Q3, Q4 - Góc nhìn từ công tác bảo đảm chất lượng giáo dục đại học

Trong những năm gần đây, công bố quốc tế đã trở thành một trong những chỉ báo quan trọng phản ánh năng lực nghiên cứu của giảng viên và uy tín học thuật của các cơ sở giáo dục đại học. Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng của các công bố quốc tế là không ít cách hiểu chưa đầy đủ về Scopus, Web of Science, Q1, Q2, Q3, Q4 hay các chỉ số đánh giá ảnh hưởng của tạp chí. Bài viết góp phần làm rõ bản chất của các hệ thống này, phân tích giá trị và giới hạn của các chỉ số đánh giá tạp chí, đồng thời đưa ra góc nhìn từ công tác bảo đảm chất lượng giáo dục đại học về việc sử dụng các chỉ số nghiên cứu một cách khoa học, khách quan và phù hợp với xu hướng đánh giá nghiên cứu hiện đại.

Công bố quốc tế – Xu thế tất yếu, nhưng cần được nhìn nhận đúng bản chất

Trong tiến trình hội nhập quốc tế của giáo dục đại học, nghiên cứu khoa học và công bố quốc tế ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc khẳng định năng lực học thuật của giảng viên, nâng cao chất lượng đào tạo và gia tăng uy tín của cơ sở giáo dục đại học. Nhiều bảng xếp hạng đại học, hệ thống kiểm định chất lượng và các chương trình tài trợ nghiên cứu trên thế giới đều sử dụng các chỉ báo liên quan đến công bố khoa học như một căn cứ quan trọng để đánh giá kết quả hoạt động nghiên cứu.

Tại Việt Nam, cùng với quá trình tự chủ đại học và hội nhập quốc tế, các thuật ngữ như Scopus, Web of Science, Q1, Q2, Q3, Q4, Journal Impact Factor (JIF) hay CiteScore xuất hiện ngày càng phổ biến trong các quy định về đào tạo sau đại học, tuyển dụng, bổ nhiệm chức danh, xét thi đua và đánh giá năng lực nghiên cứu. Tuy nhiên, việc sử dụng các thuật ngữ này đôi khi còn mang tính hình thức hoặc chưa phản ánh đầy đủ ý nghĩa học thuật vốn có của chúng. Điều này có thể dẫn đến những cách hiểu chưa đầy đủ, chẳng hạn như đồng nhất Scopus với hệ thống xếp hạng tạp chí hoặc cho rằng bài báo đăng trên tạp chí Q1 luôn có giá trị khoa học cao hơn mọi công bố khác.

Hiểu đúng bản chất của các hệ thống đánh giá khoa học là điều kiện cần thiết để xây dựng chiến lược nghiên cứu và công bố khoa học hiệu quả, đồng thời góp phần hình thành văn hóa nghiên cứu trung thực, minh bạch và phát triển bền vững trong các cơ sở giáo dục đại học.

Scopus và Web of Science là cơ sở dữ liệu, không phải là hệ thống xếp hạng

Hiện nay, Scopus và Web of Science Core Collection là hai cơ sở dữ liệu trích dẫn khoa học có uy tín và được sử dụng rộng rãi trên thế giới.

Scopus do Elsevier phát triển, là cơ sở dữ liệu tóm tắt và trích dẫn (abstract and citation database), bao phủ nhiều lĩnh vực như khoa học tự nhiên, kỹ thuật, y học, khoa học xã hội và nhân văn. Trong khi đó, Web of Science Core Collection do Clarivate phát triển là cơ sở dữ liệu phục vụ tra cứu, phân tích trích dẫn và là nền tảng để xây dựng Journal Citation Reports (JCR) cùng chỉ số Journal Impact Factor (JIF).

Việc một tạp chí được lập chỉ mục trong Scopus hoặc Web of Science tại thời điểm đánh giá cho thấy tạp chí đã đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về chất lượng xuất bản, quy trình phản biện, đạo đức nghiên cứu, tính ổn định và mức độ ảnh hưởng học thuật. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc mọi bài báo được công bố trên tạp chí đều có giá trị khoa học như nhau; đồng thời, Scopus và Web of Science cũng không phải là hệ thống xếp hạng chất lượng nghiên cứu. Bản chất của chúng là các cơ sở dữ liệu tuyển chọn, lập chỉ mục và cung cấp thông tin trích dẫn phục vụ hoạt động nghiên cứu, quản lý và đánh giá khoa học.

Q1, Q2, Q3 và Q4 phản ánh vị trí tương đối của tạp chí

Một trong những khái niệm thường được nhắc đến khi đánh giá tạp chí khoa học là quartile (Q1, Q2, Q3 và Q4). Đây là phương pháp phân chia các tạp chí trong cùng một lĩnh vực chuyên ngành thành bốn nhóm dựa trên vị trí tương đối của chúng theo các chỉ số ảnh hưởng.

Đối với các tạp chí được lập chỉ mục trong Scopus, quartile hiện được xác định theo CiteScore Percentile trong cơ sở dữ liệu Scopus Sources; còn đối với Web of Science Core Collection, quartile được xác định trong Journal Citation Reports dựa trên Journal Impact Factor.

Theo cách phân chia này, Q1 gồm 25% tạp chí có vị trí cao nhất trong từng lĩnh vực; Q2 là nhóm từ trên 25% đến 50%; Q3 là nhóm từ trên 50% đến 75%; và Q4 là nhóm 25% còn lại.

Điều cần lưu ý là quartile chỉ phản ánh vị trí tương đối của một tạp chí trong chính lĩnh vực chuyên ngành của nó. Một tạp chí có thể đồng thời được xếp vào nhiều nhóm chuyên ngành và có mức quartile khác nhau ở từng nhóm. Vì vậy, việc so sánh trực tiếp Q1, Q2 hay Q3 giữa các lĩnh vực là không phù hợp do mỗi ngành có quy mô cộng đồng nghiên cứu, văn hóa trích dẫn và tốc độ phát triển khác nhau.

Giá trị khoa học của công bố không chỉ được quyết định bởi quartile

Trong thực tiễn nghiên cứu, quartile là một chỉ báo hữu ích nhưng không phải là tiêu chí duy nhất phản ánh giá trị của một công trình khoa học.

Giá trị của một nghiên cứu cần được xem xét trên nhiều phương diện như tính mới của vấn đề nghiên cứu, tính phù hợp của phương pháp, độ tin cậy của dữ liệu, mức độ đóng góp đối với lý thuyết và thực tiễn, khả năng được cộng đồng học thuật kế thừa cũng như tác động đối với sự phát triển kinh tế – xã hội.

Số lượt trích dẫn của một bài báo cũng không hoàn toàn phụ thuộc vào quartile của tạp chí. Nhiều công trình công bố trên các tạp chí Q2 hoặc Q3 vẫn có ảnh hưởng học thuật rất lớn nếu giải quyết được những vấn đề mới hoặc đề xuất các phương pháp nghiên cứu có giá trị. Ngược lại, không phải mọi bài báo đăng trên tạp chí Q1 đều tạo ra tác động khoa học nổi bật.

Nói cách khác, chất lượng của tạp chí không đồng nghĩa với chất lượng của từng bài báo; giá trị của một công trình khoa học cần được đánh giá trên cơ sở nội dung, phương pháp, kết quả và những đóng góp thực chất của công trình đối với khoa học và xã hội.

Xu hướng đánh giá nghiên cứu hiện đại

Trong hơn một thập niên qua, cộng đồng khoa học quốc tế đã có nhiều thay đổi trong quan điểm đánh giá nghiên cứu.

Các sáng kiến như San Francisco Declaration on Research Assessment (DORA), Leiden Manifesto for Research Metrics và Coalition for Advancing Research Assessment (CoARA) đều khuyến nghị không nên sử dụng duy nhất các chỉ số của tạp chí để đánh giá nhà nghiên cứu hoặc kết quả nghiên cứu. Thay vào đó, cần đánh giá trực tiếp chất lượng của từng công trình, xem xét mức độ đóng góp cho tri thức, khả năng ứng dụng, tác động đối với xã hội và việc tuân thủ các nguyên tắc liêm chính học thuật.

Xu hướng này đang được nhiều trường đại học, tổ chức nghiên cứu và cơ quan tài trợ khoa học trên thế giới áp dụng nhằm xây dựng môi trường nghiên cứu minh bạch, công bằng và hướng đến chất lượng thực chất.

Góc nhìn từ công tác bảo đảm chất lượng giáo dục đại học

Đối với các cơ sở giáo dục đại học, nghiên cứu khoa học là một trong ba trụ cột quan trọng bên cạnh đào tạo và phục vụ cộng đồng. Chất lượng nghiên cứu không chỉ được phản ánh qua số lượng bài báo quốc tế mà còn thông qua khả năng đóng góp của các kết quả nghiên cứu đối với sự phát triển của ngành, của địa phương và của xã hội.

Từ góc độ bảo đảm chất lượng, các chỉ số như Scopus, Web of Science hay quartile của tạp chí là những công cụ hỗ trợ hữu ích trong quản lý và đánh giá hoạt động nghiên cứu, nhưng không nên trở thành mục tiêu duy nhất của mỗi giảng viên hoặc của cơ sở giáo dục đại học. Nếu quá nhấn mạnh các chỉ số định lượng mà xem nhẹ giá trị học thuật của công trình, rất dễ dẫn đến tâm lý chạy theo thành tích, lựa chọn đề tài chỉ vì khả năng công bố hoặc bỏ qua những nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn nhưng ít cơ hội xuất bản trên các tạp chí có chỉ số cao.

Một hệ thống bảo đảm chất lượng hiệu quả cần hướng tới xây dựng văn hóa chất lượng trong nghiên cứu khoa học, trong đó liêm chính học thuật, đạo đức nghiên cứu, minh bạch dữ liệu, phản biện khoa học và cải tiến chất lượng liên tục được xem là những giá trị cốt lõi. Trong bối cảnh đó, công bố quốc tế không còn là đích đến mà trở thành phương tiện để lan tỏa tri thức, chia sẻ kết quả nghiên cứu và đóng góp cho sự phát triển của cộng đồng khoa học.

Kết luận

Trong bối cảnh giáo dục đại học Việt Nam đang từng bước hội nhập với nền khoa học thế giới, việc hiểu đúng bản chất của Scopus, Web of Science và hệ thống Q1, Q2, Q3, Q4 có ý nghĩa quan trọng đối với giảng viên, nhà nghiên cứu và nhà quản lý giáo dục.

Các chỉ số và hệ thống đánh giá quốc tế là những công cụ hữu ích để định hướng hoạt động nghiên cứu và công bố khoa học, nhưng không nên được xem là thước đo duy nhất của chất lượng nghiên cứu. Giá trị đích thực của một công trình khoa học nằm ở tính mới, độ tin cậy, khả năng đóng góp cho tri thức, tác động đối với thực tiễn và việc tuân thủ các chuẩn mực của liêm chính học thuật.

Đối với các cơ sở giáo dục đại học, xây dựng môi trường nghiên cứu chất lượng không chỉ là gia tăng số lượng công bố quốc tế mà quan trọng hơn là hình thành văn hóa nghiên cứu trung thực, sáng tạo và có trách nhiệm. Chỉ khi đó, hoạt động nghiên cứu khoa học mới thực sự góp phần nâng cao chất lượng đào tạo, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và khẳng định vị thế của giáo dục đại học Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Đó cũng chính là mục tiêu cốt lõi của công tác bảo đảm chất lượng trong giáo dục đại học: thúc đẩy sự phát triển của một hệ sinh thái nghiên cứu trung thực, chất lượng, có trách nhiệm và không ngừng cải tiến vì lợi ích của người học, của cộng đồng học thuật và của xã hội./.